Krajowe wydobycie gazu ziemnego a bezpieczeństwo energetyczne

Wydobycie gazu ziemnego w Polsce – czym jest upstream?

Upstream to pierwszy etap łańcucha naftowo-gazowego, obejmujący poszukiwanie, rozpoznawanie, dokumentowanie złóż węglowodorów oraz wydobywanie ze złóż, gazu ziemnego czy ropy naftowej. To obszar, w którym nauka oraz inżynieria łączą się z ekonomią i odpowiedzialnością społeczną. Prace rozpoczynają się od badań geologicznych oraz geofizycznych, następnie wykonuje się otwory poszukiwawcze, analizuje wyniki i dopiero w przypadku potwierdzenia obecności surowca oraz opłacalności wydobycia, uruchamia się eksploatację. Upstream to proces kapitałochłonny i długofalowy – od pierwszych pomiarów sejsmicznych do rozpoczęcia wydobycia mija często kilka lat. Pracujące w branży firmy muszą się liczyć z tym, że nawet doskonale rokujące miejsce nie przyniesie zakładanych ilości gazu ziemnego lub ropy, a przez to wydobycie nie będzie opłacalne.

Dlaczego wydobycie gazu ziemnego w Polsce jest ważne?

Znaczenie upstreamu wykracza poza samą energetykę. To fundament bezpieczeństwa energetycznego państwa, lokalnych dochodów i rozwoju technologicznego. Polska, posiadając własne zasoby gazu, zyskuje większą odporność na wahania cen i ryzyka geopolityczne. Każde nowe złoże to też rozwój regionów – według danych za 2024 rok działalność wydobywcza ORLEN zwiększyła dochody samorządów o ok. 200 mln zł z tytułu opłat eksploatacyjnych oraz podatków od nieruchomości. Wydobycie gazu ziemnego w Polsce wspiera również krajowy sektor inżynieryjny i usługowy, zgodnie z ideą „local content”, czyli komponentu krajowego.

Czym jest gaz ziemny i gdzie występuje?

Węglowodory, w tym ropa naftowa i gaz ziemny, powstały w wyniku trwających przez miliony lat przemian materii organicznej. W Polsce najwięcej złóż zlokalizowano w zachodniej części kraju (wielkopolskie, lubuskie, zachodniopomorskie, kujawsko-pomorskie) oraz na południowym wschodzie – w województwach podkarpackim, małopolskim i lubelskim. Część zasobów leży też pod dnem Bałtyku. Eksploatacja lądowych złóż trwa od XIX wieku i pozostaje strategicznym elementem krajowego bezpieczeństwa energetycznego. Choć wydobycie gazu ziemnego w Polsce nie pokrywa całego zapotrzebowania, to ma wpływ na stabilność dostaw dla przemysłu i energetyki oraz powodzenie transformacji energetycznej.

Jak przebiega wydobycie gazu ziemnego w Polsce?

Działalność upstream obejmuje następujące po sobie etapy, takie jak:

• Badania sejsmiczne – geofizycy wykorzystują technologię, przypominającą „USG Ziemi”. W grunt wysyłane są kontrolowane drgania (fale sejsmiczne), a ich odbicia rejestrują geofony. Fale w różny sposób odbijają się od różnych skał, co można wykryć, a następnie przetworzyć. Tak powstaje trójwymiarowy obraz struktur geologicznych, a jego interpretacja pozwala wskazać tzw. pułapki gazowe, czyli potencjalne złoża. Metoda ta jest nieinwazyjna, bezpieczna dla ludzi i zwierząt, nie narusza wód podziemnych ani fundamentów budynków;
• Wybór lokalizacji – po analizie wyników wybiera się lokalizację otworów. Brane są pod uwagę m.in. odległość od zabudowy, obszary chronione, dojazdy i uwarunkowania środowiskowe. Przed rozpoczęciem inwestycji uzyskuje się decyzje administracyjne oraz zgody właścicieli gruntów – koncesje nigdy nie naruszają praw własności;
• Budowa placu wiertniczego i montaż wiertni – na ok. hektarowym placu budowy staje urządzenie wiertnicze (tzw. wiertnia) i cała infrastruktura jej towarzysząca. Plac jest szczelnie zabezpieczony geomembraną oraz płytami betonowymi. Całość procesu trwa ok. dwóch miesięcy;
• Prace wiertnicze – wiercenie otworu odbywa się techniką obrotową. Skały przewierca się za pomocą świdra zapuszczanego do otworu. Poszczególne sekcje otworu uzbraja się z wykorzystaniem rur stalowych i cementu, tworzących izolację między otworem a warstwami wodonośnymi. Po wykonaniu odwiertu przeprowadza się badania parametrów potencjalnego złoża i podejmuje decyzję o eksploatacji lub rekultywacji terenu;
• Uruchomienie wydobycia – jeśli złoże jest perspektywiczne, podłącza się je do istniejącej sieci gazociągów. Na niewielkiej, ogrodzonej działce pozostaje jedynie budynek technologiczny z aparaturą pomiarową – nieuciążliwy dla mieszkańców i krajobrazu.

Wydobycie gazu ziemnego w Polsce a bezpieczeństwo procesu

Bezpieczeństwo to priorytet wszystkich działań upstreamowych. Prace prowadzone są w reżimie QHSE (ang. Quality, Health, Safety, Environment), pod nadzorem licznych instytucji, takich jak Ministerstwo Klimatu i Środowiska, Wyższy Urząd Górniczy, GDOŚ, Wody Polskie, PIG czy UTD. Każdy odwiert jest zabezpieczony stalowymi rurami oraz cementem, co eliminuje ryzyko migracji gazu do warstw wodonośnych. Monitoring środowiskowy prowadzi się przed, w trakcie i po zakończeniu prac. Jeśli wykonawca przewiduje, że hałas może przekroczyć dopuszczalne normy, plac wiertniczy jest ograniczany ekranami dźwiękochłonnymi. Spółki z Grupy ORLEN prowadzące działalność upstreamową, przeprowadzają szkolenia BHP, audyty i kontrole jakości sprzętu. Wszystkie ich działania odbywają się z pełnym poszanowaniem prawa geologicznego oraz środowiskowego.

Nowoczesne technologie

Należy również zaznaczyć, że polski sektor upstream dynamicznie się cyfryzuje. Wykorzystuje m.in. sejsmikę 3D oraz 4D, która pozwala obserwować zmiany w złożu w czasie, oraz systemy DAS (ang. Distributed Acoustic Sensing) monitorujące wibracje wzdłuż otworu wiertniczego. Dane z mikrosejsmiki i czujników przepływu są analizowane w chmurze z użyciem sztucznej inteligencji, co umożliwia bieżące korygowanie modelu złoża oraz przewidywanie potencjalnych anomalii. Dzięki tym rozwiązaniom możliwe jest utrzymanie pełnej kontroli nad bezpieczeństwem, ograniczenie ryzyka operacyjnego i zwiększenie efektywności wydobycia, przy jednoczesnej ochronie środowiska.

Obszar koncesyjny

Zasoby pod powierzchnią ziemi należą do Skarbu Państwa, a koncesje na poszukiwanie i wydobycie wydaje minister właściwy do spraw środowiska. Sam fakt przyznania koncesji nie oznacza powstania kopalni. Często prace kończą się już na etapie sejsmiki. Każda działalność wymaga uzgodnień z właścicielami gruntów, a wynagrodzenie za korzystanie z terenu ustala się indywidualnie.

Wpływ na lokalne otoczenie

Dla mieszkańców najbliższe oddziaływanie odczuwalne jest tylko w krótkim okresie wiercenia – kilka tygodni. Hałas, ruch ciężarówek czy oświetlenie placu są ograniczane zgodnie z normami. Odwierty planuje się w bezpiecznej odległości od zabudowy, a w razie potrzeby stosuje techniki umożliwiające wydobycie z dystansu. Z kolei badania sejsmiczne są całkowicie bezpieczne – drgania wibrosejsów odczuwa się jako lekką wibrację, niegroźną dla budynków i infrastruktury podziemnej.

Firmy prowadzące wydobycie są zobowiązane do rekultywacji terenu po zakończeniu inwestycji, zgodnie z Prawem geologicznym i górniczym z 2011 roku. Teren po demontażu placu wiertniczego przywracany jest do stanu pierwotnego.

Wydobycie gazu ziemnego w Polsce – podsumowanie

Działalność upstream, w tym wydobycie gazu ziemnego w Polsce stanowi ważny element strategii bezpieczeństwa energetycznego. Każdy metr sześcienny gazu wydobyty w kraju to mniejsza zależność od importu i większa stabilność systemu. Dzięki krajowym zasobom, Polska może lepiej reagować na sytuacje kryzysowe, zabezpieczać ciągłość dostaw i budować niezależność energetyczną. Co więcej, nowoczesny upstream to również ośrodek innowacji – integracja geofizyki, modelowania złoża oraz cyfrowych narzędzi analitycznych pozwala redukować niepewność i przyspieszać decyzje inwestycyjne, przy zachowaniu najwyższych standardów środowiskowych.

Sektor poszukiwań i wydobycia gazu to zaawansowana technologicznie, odpowiedzialna działalność, która łączy naukę, inżynierię oraz ekonomię. Polska, dzięki doświadczeniu zgromadzonemu w spółkach Grupy ORLEN, prowadzi wydobycie gazu ziemnego w sposób nowoczesny, bezpieczny, przyjazny środowisku i we współpracy z lokalnymi społecznościami.

www.orlen.pl